Największa korporacja wszech czasów

Współczesne korporacje jak Apple lub Exxon-Mobil to pikuś w proporcjach do Holenderskiej Zjednoczonej Kompanii Wschodnioindyjskiej sprzed kilku wieków. Ta Kompania (po holendersku w skrócie VOC) powstała w roku 1602 i była jednocześnie pierwszą ponadnarodową kompania w świecie przysparzającą Holandii świetności i dobrobytu, tworząc z niewielkiego państewka światowe mocarstwo XVII wieku. Nigdy po tym nie powstała tak wielka firma.

Holenderska Kompania Wschodnioindyjska
Logo kompanii.

Gdy świat należał do odważnych

Pierwsza holenderska flota handlowa do Azji wyruszyła  2 kwietnia 1595 r. Statki kupieckie Mauritius, Hollandia i Amsterdam wyruszyły razem ze statkiem badawczym Duyfken z redy Texel na rejs handlowo-odkrywczy do Azji. Dwa lata później powróciły trzy statki a z 249 osób na pokładzie, tylko 87 przeżyło tą wyprawę. Chociaż żaglowce nie zrobiły dobrych interesów to wyprawa była sukcesem; utarła drogę handlową na Wschód. Kilka lat później powstało VOC

 

Pierwsza ekspedycja odkrywcza VOC
Żaglowiec Duyfken pod dowództwem Willema Janszoona był pierwszym europejskim statkiem który odkrył m.in. Australię.

20 marca 1602 r. Stany Generalne udzieliły kompanii VOC patentu, zgodnie z którym tylko VOC miało prawo do prowadzenia handlu morskiego na obszarze na wschód od Przylądka Dobrej Nadziei i na zachód od Cieśniny Magellana. Innymi słowy, każdy żaglowiec pod inną banderą był traktowany jak korsarz i złoczyńca. W biznesie i wówczas nie było miejsca na żarty.

Stany Generalne VOC posiadały faktycznie władzę w Niderlandach i dzięki VOC Niderlandy stały się w XVII w. najpotężniejszym i najbogatszym krajem świata. Współczesny wygląd Amsterdamu i wielu innych miast kraju zawdzięczamy właśnie temu okresowi olbrzymiego prosperity. 

pierwsze akcje udziałów w świecie
Najstarsza zachowana akcja VOC z 6 października 1606 wydana dla pana Theunisa Jansza, w tłumaczeniu: "My, niżej podpisani członkowie Izby Kompanii Wschodnio-Indyjskiej z Amsterdamu, poświadczamy otrzymanie od Pana Theunisa Jansza sumy 160 guldenów i 13 stuivers jako zaliczkę z 600 guldenów jakie on zadeklarował się wpłacić (...)".

Światowy monopolista

VOC była pierwszą w świecie firmą notowaną na pierwszej w świecie giełdzie papierów wartościowych założonej zresztą także w Amsterdamie. VOC posiadało kapitał 5.444.200 guldenów. Przeliczając na współczesną wartość kompania była warta tyle samo co dzisiejszy dochód narodowy Niemiec i Japonii razem.

VOC rozpoczęło działalność jako firma handlująca przyprawami z Dalekiego Wschodu i z czasem rozrosła się do największej potęgi handlowej w świecie.

W okresie szczytu świetności VOC, kompania kontrolowała połowę światowego przemysłu i miała całkowitą kontrolę handlową z 10 krajami Azji. W latach 1602-1796 VOC zatrudniało niemal milion Europejczyków w handlu z Azją na 4785 statkach, to więcej niż wszystkie inne kompanie Europy w okresie XVI-XVIII w.

Trasy rejsów VOC

Kompania VOC, za sutą zapłatą, otrzymywała od holenderskiego władcy 20-letni monopol i wyłączne prawo na handel z każdym nowo odkrytym lądem. Gdy termin się kończył opłacali kolejny 20-letni "abonament" na monopol. Holenderskie państwo nie posiadało wiele akcji VOC. Większość akcji była w rękach kupców i arystokratów.

VOC powstało z porozumienia wielu drobnych kupców i handlarzy przyprawami którzy połączyli wysiłki zamiast konkurować ze sobą nawzajem.

VOC posiadało 40 okrętów wojennych i 10 tys. żołnierzy którzy strzegli bezpieczeństwa i monopolu kompanii. Przez niemal 200 lat, po dobroci lub siłą, egzekwowali swoją wolę w odkrytych i zdobytych koloniach. Zresztą każdy statek handlowy był praktycznie także pływającą fortecą najeżoną armatami i wieloma żołnierzami na pokładzie.

Terytorium holenderskiej kompanii
Faktyczny obszar operowania VOC od Afryki po Japonię.

Generalnie VOC posiadało własne faktorie handlowe we wszystkich znaczących portach Azji i Afryki, włącznie z Japonią.

W jednym roku 1669 Kompania Wschodnioindyjska była najbogatszą prywatną kompanią świata z 150 statkami handlowymi, 40 statkami wojennymi, 50 tys. pracowników i 10 tys. żołnierzy. Udziałowcom wypłacano rocznie 40% dywidendy z ich wkładu.

 

Holenderska Kompania Wschodnioindyjska
Żaglowiec VOC w 1762, koło bazy kompanii na Przylądku Dobrej Nadzieji pod górą stołową (Tafelberg)

VOC naniosło na mapy świata Australię, Tasmanię i Nową Zelandię.

Stocznia VOC w Amsterdamie
Stocznia VOC w Oostenburg w 1726 r. (współcześnie dzielnica Amsterdamu).

Zmechanizowany przemysł stoczniowy

Ten sukces nie byłby możliwy gdyby nie to, że w tym okresie Holendrzy budowali niezwykle efektywne wiatraki z zastosowaniem wału kardana. Dzięki temu ręczny proces cięcia drzew na deski konieczne do budowy statków zmechanizowano wprowadzając tartaki napędzane wiatrem, które wykonywały lepiej i szybciej tą samą prace co 50 ludzi.

Stocznia VOC w Holandii
Stocznia VOC w Middelburgu. Obraz Jana Arendsa z 1778 roku.

W ciągu 200 lat istnienia Kompania VOC zbudowała 4785 żaglowców pływających do "Indii Wschodnich" czyli współcześnie Azji i Oceanii.

Kompania VOC w Indonezji
Widok z 1706 r. na główną bazę VOC poza Holandią w Batawi (współcześnie Dżakarta w Indonezji).

Pierwsza w świecie emisja akcji

W XVII wieku powstawać zaczęło więcej tego typu kompanii handlowych w Anglii, Danii i Francji i w samej Holandii, jednak żadna z nich nie mogła poszczycić się takim sukcesem w tak intratnym handlu na Dalekim Wschodzie. VOC była także pierwszą kompanią w świecie która zaczęła wydawać od roku powstania akcje, papiery wartościowe dla finansowania swojej działalności. Firma potrzebowała środków do finansowania budowy statków. W Amsterdamie w roku 1602 aż 1143 zamożnych mieszczan kupiło pierwsze akcje VOC. Uważa się, że była to pierwsza w świecie emisja papierów wartościowych dająca firmom nowatorski sposób zdobywania środków rozwoju.

W XVII wieku VOC miało wartość 78 milionów holenderskich guldenów. Korygując inflację trzech wieków korporacja miałaby w 2016 r giełdową wartość $ 7.699.709.312.630,-

Akcje VOC osiągnęły szczyt w okresie holenderskiej "Manii Tulianów" która to postrzegana jest jako pierwsza prawdziwa bańka finansowa na świecie. W tym czasie udziały VOC zwiększyły wartość firmy dla ogromnej sumy 78 mln guldenów, co przekłada się na olbrzymią sumę 7,9 biliona dolarów dzisiaj.

Kompania VOC w Chinach
Widok na Fort Zelandia op na wyspie Formosa z 1670 (współcześnie Tajwan). Przez długi czas (XVII w.) część Tajwanu była w rękach Holendrów.

W roku 1800 VOC zostało znacjonalizowane i przejęte przez ówczesne Niderlandy (Republikę Batawską). 

holenderscy kupcy VOC
Portrety holenderskich niezwykle bogatych kupców VOC z XVII w.

Większa niż Appel, Microsoft, Amazon i Alfabet

Według obliczeń finansistów Yahoo z roku 2012; na liście największych przedsiębiorstw wszech czasów, zdecydowanie najwyższą wartość w świecie miało holenderskie VOC.

VOC było w roku 1637 warte 78 milionów holenderskich guldenów co uwzględniając inflację z trzech wieków dawałoby w roku 2019 wartość 7,9 biliona dolarów.

Największe korporacje świata

W roku 2017 ta wartość wynosiłaby dokładnie $ 7.699.709.312.630.

Daleko za VOC, na drugim miejscu, współcześnie (2019), znajduje się Apple o wartości około 960 miliardów dolarów.

Największe kompanie roku 2019 to w kolejności (wartość w mld dolarów): Appel 961, Microsoft 946, Amazon.com 916, Alfabet (Google) 863, Berkshire Hathaway516, Facebook 512, Alibaba 481, Tencent Holdings 472, JPMorgan Chase 368, Johnson & Johnson 366, Visa    352, ExxonMobil    343, ICBC 305.

Przeczytaj także: