Historia Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej

Holenderska Kompania Wschodnioindyjska jest do dzisiaj największą chlubą w całej historii Holandii. Na początku XVII wieku Holandia była największym mocarstwem na świecie. Holendrzy z dumą postrzegali siebie za "Żydów Europy" - nikt nie był lepszym kupcem od nich.

Pierwsza korporacja świata

Holenderska Kompania Wschodnioindyjska była pierwszą ponadnarodową korporacją na świecie. Źródłem zamożności Holandii był zawsze handel zamorski. Początek temu dał handel Bałtycki już w XIV wieku który w XVII wieku ogarnął cały świat. W brew potocznym opiniom, Holandia wzbogaciła się na zbożu, przyprawach korzennych, kawie, cukrze i innych surowcach a nie na handlu niewolnikami.

    holenderski żaglowiec z XVII wieku
    Holenderski żaglowiec "Batawia" z XVII wieku (replika).

    Holenderska Kompania Wschodnioindyjska (w skrócie VOC) służyła nie tylko celom gospodarczym, ale także polityczno-wojskowym. Kompania została założona 20 marca 1602 roku z inicjatywy Stanów Generalnych (rodzaj parlamentu Niderlandów), które widziały wielką potencję handlu we Wschodnich Indiach (generalnie Azja a Indonezja w szczególności) a także pragnąc pokonać konkurencję Hiszpanów i Portugalczyków - już operujących w Azji. Niderlandy przyznały Kompanii tak zwany "patent" który dawał VOC nie tylko monopol na handel azjatycki, ale także uprawnienia do prowadzenia wojny i okupowania terytoriów w imieniu Stanów Generalnych. Kompania zakłada liczne misje handlowe wzdłuż wybrzeży Azji. VOC nazywany jest często pierwszą międzynarodową korporacją, choć żadna współczesna międzynarodowa korporacja nie ma 600 tys. poddanych, gdzie firma oprócz bycia kupcem jest również suwerenem.

      główne szlaki handlowe Holendrów w XVII-XVIII w.
      Główne szlaki handlowe Holendrów w XVII-XVIII w.

      Tanio kupić, drogo sprzedać

      Początkowo ekspansja władzy była całkowicie zdominowana przez handel. VOC tworzy sieć osad w całej Azji, których używa do handlu na tym kontynencie. Dla przykładu firma kupowała jedwab w Chinach, wymienia go na japońskie złoto, za które kupowała indyjskie tkaniny a następnie kupuje rozchwytywane w Europie korzenne przyprawy na Molukach. Holendrzy stworzyli światowy monopol na przyprawy, takie jak: cynamon, goździki i gałka muszkatołowa - czego strzegli fortecami i uzbrojoną flotą.

        Holenderska stolica kolonii Indie Wschodnie Batawia
        Holenderska stolica kolonii Indie Wschodnie Batawia (współcześnie Dżakarta).

        Później utrzymanie władzy w Azji stało się dla VOC interesem samym w sobie. W Batawii (Dżakarta) wyłoniła się elita rządowa, która uważała swoją pozycję na Jawie za ważniejszą niż dochody z aukcji w Holandii. Z czasem VOC upadało trawione konfliktami wewnętrznymi jak i z azjatyckimi władcami. Zarząd w Holandii przeciwstawiał się kosztownym wojnom, jednak VOC nie mogło ich uniknąć. Musieli radzić sobie z maharadżami i sułtanami domagającymi udziału w zyskach. 

          Holenderska stolica kolonii Indie Wschodnie - Batawia
          Stolica kolonii Indie Wschodnie - Batawia w XVIII wieku.

          Mimo to ekspansja Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej w XVII wieku nadal generowała znaczące zyski. Dzięki unikalnemu systemowi handlu wewnątrzazjatyckiego Kompania osiągała wysokie zyski przy niewielkim nakładzie. Panowanie Holandii nad oceanami było nadal niekwestionowane, a monopol na przyprawy przysparzał jej unikalną pozycję. Akcjonariusze VOC cieszyli się dywidendą w wysokości co najmniej 12,5 procent. Kiedy jednak Francja atakuje Niderlandy w 1672 roku - handel VOC zostaje zakłócony i firma popada w finansowe tarapaty. Na początku XVIII wieku koszty działań wojennych i administracyjnych na terytoriach okupowanych przewyższały zyski z kolonialnego handlu.

            Holenderska chwała
            Holenderska chwała: V.O.Compania.

            Upadek VOC

            Około 1730 roku to firmy brytyjskie i francuskie przewoziły już większość tekstyliów z Indii do Europy. VOC brakowało żaglowców do handlu herbatą: jej udział w rynku europejskim wynosi tylko 22,5 procent, podczas gdy Anglicy, Flamandczycy, Francuzi, Duńczycy i Niemcy sami kupowali herbatę w Kantonie. VOC mógł jedynie nadążyć z importem kawy, ale tylko dzięki wprowadzeniu własnych upraw na Jawie. W XVIII w. wiele wojen w Azji oraz z Anglikami, w których m.in. Anglicy zdobywają Cejlon (Sri Lanka) oraz inne misje handlowe Holendrów dopełnia miary. W roku 1800 Holenderska Kompania Wschodnioindyjska przestaje istnieć. Holendrom pozostała olbrzymia kolonia Indii Wschodnich (współcześnie Indonezja) ze stolicą Batawia (współcześnie Dżakarta) i handel produktami tej kolonii, czyli głównie kawa i przyprawy korzenne.

              Wojna o Indonezję
              W latach 1945-1949 Holendrzy walczyli o utrzymanie kolonii Indonezja.

              Spadek po VOC

              W roku 1824 powstało Holenderskie Towarzystwo Handlowe - Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) - spadkobierca VOC operujące głównie w handlu z Indiami Wschodnimi z siedzibą w Batawii. Po wyzwoleniu Indonezji (1950) NHM funkcjonowało jeszcze do 1964 r. a z czasem, po fuzji z bankiem powstała bank ABN AMRO istniejący do dziś. 


              Przeczytaj pokrewne tematy: