Co to znaczyło otrzymać prawa miejskie?

Historia naszej cywilizacji to historia miast. Sparta, Rzym, Florencja, Amsterdam, Kraków. Słuchając przewodnika opowiadającego nam historię niejednego miasta w  Polsce pada stwierdzenie "osada otrzymała prawa miejskie w roku 1363", lub  "miasto powstało na prawie magdeburskim". Ale co my o tym prawie wiemy?

średniowieczne miasto
Średniowieczne miasto Carcassonne.

Ale któż w Polsce wie co to jest prawo magdeburskie?! Po co komu prawa miejskie? W średniowiecznej Europie poza malutką grupą feudałów, magnatów i króli nikt nie był wolny. Każdy człowiek "należał" do swojego Pana. Pan był ich właścicielem i Pan stanowił dla nich prawa. Przyszedł jednak czas, że progresywni feudałowie poczęli nadawać mieszkańcom osad pewne wolności widząc w tym także interes dla siebie. Prawa miejskie rozprzestrzeniały się po Europie zgodnie z postępem nowoczesnej cywilizacji i rozwojem miast, rozpoczynając od "kolebki naszej cywilizacji" czyli Rzymu poprzez średniowieczne miasta południowej i zachodniej Europy. Miasto Magdeburg - jedno z najważniejszych miast Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego pod panowaniem Ottona I ustanowiło swoje prawo w roku 1035 a pierwsze miasta holenderskie dorabiały się swoich praw miejskich w następnych latach jak to zrobił Deventer, Groningen, Stavoren, Utrecht (1122 r.). Niektóre miasta ustalały swoje prawa z inicjatywy samych mieszkańców.

Prawo magdeburskie integrowało Wschód z Zachodem

W tym czasie Polska była jednym z państw satelitarnych Niemiec i stała jeszcze na progu chrześcijaństwa i modernizacji. Postęp przychodził jak zawsze z Zachodu. Przychodził postęp, handel, oświecenie, rozwój i nowoczesne rozwiązania głęboko siedzącej jeszcze w feudalizmie Polsce gdzie tylko garstka szlachty i magnatów miała wolność i przywileje a cały naród był praktycznie ich niewolnikami, "ludźmi dziedzica" czyli jak się to mówi chłopami pańszczyźnianymi.

Feudałowie Zachodniej Europy widzieli już w rozwoju miast szanse na rozwój i większy zarobek gdy tymczasem polscy feudałowie dbali jedynie o to aby ich poddani nie "uciekali do wolnych miast".

Średniowieczny Kraków
Średniowieczny Kraków.
Przez wieki polski chłop pańszczyźniany (niewolnik) nie miał prawa zamieszkać w mieście. To nadal funkcjonuje w prawie "obywatelstwa" Warszawy.
  • Dla przykładu miasto Lubartów dopiero w roku 1866 nakazem carskim stało się wolnym miastem, gdy do tej pory różni feudałowie władali tym miastem i sprzedawali go sobie nawzajem (Panowie: Firlej, Zasławski, Wiśniowiecki, Lubomirski, Sanguszko)  wraz z mieszkańcami tak jak się rzeczy własne sprzedaje. Lubartów jest przykładem jak długo istniał zacofany system feudalny na wschodzie Europy
prawa miejskie w Polsce
Prawa miejskie (przywilej lokacyjny) miasta Krakowa wydany przez księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego w 1257 r. oraz po prawej strona tytułowa polskiego wydania Prawa Magdeburskiego autorstwa Pawła Szczerbicza, Lwów 1581.

Bogate miasta to podatki dla feudała

Jak zawsze wszystkie wydarzenia historyczne mają swoje źródło w chęci zysku. Feudał przyznawał prawa miejskie które dawały mieszkańcom miasta wiele przywilejów przyczyniających się do szybkiego rozkwitu miast i nabijania podatkami kasy feudała.

Prawem magdeburskim posługiwano się w wielu miejscowościach zamieszkanych także przez Polaków. Jednakże w początkowym okresie osadnictwa na prawie niemieckim od XIII do poł. XVI wieku liczba ludności niemieckiej w miastach i wsiach mogła wynosić nawet 50%. Również pierwszymi zasadźcami i wójtami byli w tych miejscowościach w większości Niemcy.

Magdeburskie prawa miejskie
Stary Magdeburg oraz lokacja miast na prawie magdeburskim w naszej części Europy.

Prawa miejskie:

  • Prawo do budowy murów wokół miasta
  • Prawo prowadzenia rynku handlowego i zarobku z tego tytułu,
  • Prawo składowania i pierwokupu towarów przewożonych przez to miasto
  • Prawo pobierania opłat tranzytowych (myto)
  • Czasami miasta miały także prawo wydawania swojej własnej monety.
  • Bardzo ważnym było prawo wolności osobistej według zasady "miejskie powietrze czyni wolnym" co znaczyło, że mieszkaniec miasta nie był niczyim poddanym (np. chłopem pańszczyźnianym) i mógł się wolno poruszać i żyć. To prawo w istocie uniemożliwiało polskim chłopom osiedlać się w miastach.
  • Prawo do samostanowienia i obsadzania stanowisk w radzie miejskiej w wyborach wśród znamienitych mieszczan.
  • Prawo własnego orzekania sądowego i prawodawstwa  na terenie miasta.
  • Prawo pobierania podatków od rezydentów.

Takie średniowieczne, nowoczesne prawo rozlewało się po Europie. Miasta Lübeck, Magdeburg stał się ważnymi centrami ekonomicznymi i na wschód od rzeki Elby powstawały nowe centra handlowe. Miasta Ślaska, Czech, Słowacji a także (obszaru dzisiejszej) Polski przyjmowały jako wzór prawo Magdeburskie. Pierwsze miasta na obszarze dzisiejszej Polski powstałe na prawie magdeburskim to miasta śląskie i pruskie. [zobacz linie czasową powstawania miast na prawie niemieckim].

Także Warszawa, Kraków i wszystkie miasta nad Wisłą powstawały w XIII i XIV wieku właśnie na niemieckich prawach miejskich i były zakładane przez niemieckich kupców za zezwoleniem miejscowych feudałów. Zapożyczanie sobie niemieckiego prawa magdeburskiego przez inne nowo powstające miasta było po prostu łatwiejsze niż tworzenie nowych praw dla mieszczan; kupców i rzemieślników którzy i tak pochodzili głównie z Niemiec, Niderlandów lub byli (niemieckojęzycznymi) Żydami. Wraz z rozwojem centralnego państwa prawa miejskie stopniowo wychodziły z użycia. Wraz z rewolucją francuską - będącą następnym milowym krokiem w rozwoju Europy - zniesiono prawa miejskie a od tej pory nadawanie praw miejskich ma już tylko wymiar symboliczny. Jak to miało miejsce np. w wypadku Hagi która prawa miejskie otrzymała dopiero w roku 1811 co dla wielu się "już nie liczy" i spotyka się stwierdzenia, że Haga jest nadal wsią. Faktem jednak jest, że niektóre z praw miejskich Haga otrzymała już w XIV-XVI wieku.

Przeczytaj także: