Co to znaczyło otrzymać prawa miejskie?

Historia naszej cywilizacji to historia miast. Sparta, Rzym, Florencja, Amsterdam, Kraków. Słuchając przewodnika opowiadającego nam historię niejednego miasta w  Polsce pada stwierdzenie "osada otrzymała prawa miejskie w roku 1363", lub  "miasto powstało na prawie magdeburskim".

Ale któż wie co to jest prawo magdeburskie?! Po co komu prawa miejskie? W średniowiecznej Europie poza malutką grupą feudałów, magnatów i króli nikt nie był wolny. Każdy człowiek "należał" do swojego Pana. Pan był ich właścicielem i Pan stanowił dla nich prawa. Przyszedł jednak czas, że progresywni feudałowie poczęli nadawać mieszkańcom osad pewne wolności widząc w tym także interes dla siebie. Prawa miejskie rozprzestrzeniały się po Europie zgodnie z postępem nowoczesnej cywilizacji i rozwojem miast, rozpoczynając od "kolebki naszej cywilizacji" czyli Rzymu poprzez średniowieczne miasta południowej i zachodniej Europy. Miasto Magdeburg - jedno z najważniejszych miast Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego pod panowaniem Ottona I ustanowiło swoje prawo w roku 1035 a pierwsze miasta holenderskie dorabiały się swoich praw miejskich w następnych latach jak to zrobił Deventer, Groningen, Stavoren, Utrecht (1122 r.). Niektóre miasta ustalały swoje prawa z inicjatywy samych mieszkańców. W tym czasie Polska była jednym z państw satelitarnych Niemiec i stała jeszcze  na progu chrześcijaństwa i modernizacji. Postęp przychodził jak zawsze z Zachodu. Magdeburg XV w. Przychodził postęp, handel, oświecenie, rozwój i nowoczesne rozwiązania głęboko siedzącej jeszcze w feudalizmie Polsce gdzie tylko garstka szlachty i magnatów miała wolność i przywileje a cały naród był praktycznie ich niewolnikami, "ludźmi dziedzica" czyli jak się to mówi chłopami pańszczyźnianymi. Feudałowie zachodni widzieli w rozwoju miast szanse na rozwój i większy zarobek gdy tymczasem polscy feudałowie dbali jedynie o to aby ich poddani nie "uciekali do wolnych miast".

Przez wieki polski chłop pańszczyźniany (niewolnik) nie miał prawa zamieszkać w mieście. To nadal funkcjonuje w prawie "obywatelstwa" Warszawy.
  • Dla przykładu miasto Lubartów dopiero w roku 1866 nakazem carskim stało się wolnym miastem, gdy do tej pory różni feudałowie władali tym miastem i sprzedawali go sobie nawzajem (Panowie: Firlej, Zasławski, Wiśniowiecki, Lubomirski, Sanguszko)  wraz z mieszkańcami tak jak się rzeczy własne sprzedaje. Lubartów jest przykładem jak długo istniał zacofany system feudalny na wschodzie Europy

Bogate miasta to podatki dla feudała

Feudał przyznawał prawa miejskie które dawały mieszkańcom miasta wiele przywilejów przyczyniających się do szybkiego rozkwitu miast.

Prawa miejskie:

  • Prawo do budowy murów wokół miasta
  • Prawo prowadzenia rynku handlowego i zarobku z tego tytułu,
  • Prawo składowania i pierwokupu towarów przewożonych przez to miasto
  • Prawo pobierania opłat tranzytowych (myto)
  • Czasami miasta miały także prawo wydawania swojej własnej monety.
  • Bardzo ważnym było prawo wolności osobistej według zasady "miejskie powietrze czyni wolnym" co znaczyło, że mieszkaniec miasta nie był niczyim poddanym (np. chłopem pańszczyźnianym) i mógł się wolno poruszać i żyć.
  • Prawo do samostanowienia i obsadzania stanowisk w radzie miejskiej w wyborach wśród znamienitych mieszczan.
  • Prawo własnego orzekania sądowego i prawodawstwa  na terenie miasta.
  • Prawo pobierania podatków od rezydentów.

Takie średniowieczne, nowoczesne prawo rozlewało się po Europie. Miasta Lübeck, Magdeburg stał się ważnymi centrami ekonomicznymi i na wschód od rzeki Elby powstawały nowe centra handlowe. Miasta Ślaska, Czech, Słowacji a także (obszaru dzisiejszej) Polski przyjmowały jako wzór prawo Magdeburskie. Pierwsze miasta na obszarze dzisiejszej Polski powstałe na prawie magdeburskim to miasta śląskie i pruskie.

[zobacz linie czasową powstawania miast na prawie niemieckim].

Także Warszawa, Kraków i wszystkie miasta nad Wisłą powstawały w XIII i XIV wieku właśnie na niemieckich prawach miejskich i były zakładane przez niemieckich kupców za zezwoleniem miejscowych feudałów.Nysa w XV wieku Zapożyczanie sobie niemieckiego prawa magdeburskiego przez inne nowo powstające miasta było po prostu łatwiejsze niż tworzenie nowych praw dla mieszczan; kupców i rzemieślników którzy i tak pochodzili głównie z Niemiec, Niderlandów lub byli (niemieckojęzycznymi) Żydami. Wraz z rozwojem centralnego państwa prawa miejskie stopniowo wychodziły z użycia. Wraz z rewolucją francuską - będącą następnym milowym krokiem w rozwoju Europy - zniesiono prawa miejskie a od tej pory nadawanie praw miejskich ma już tylko wymiar symboliczny. Jak to miało miejsce np. w wypadku Hagi która prawa miejskie otrzymała dopiero w roku 1811 co dla wielu się "już nie liczy" i spotyka się stwierdzenia, że Haga jest nadal wsią. Faktem jednak jest, że niektóre z praw miejskich Haga otrzymała już w XIV-XVI wieku.

Ryciny z Kroniki Świata (lub kroniki norymberskiej) wydanej przez Hartmanna Schedela w 1493 roku w Norymberdze.