Od talara przez holenderskiego złotego do dolara - historia monet

Wśród pierwszych kolonizatorów Ameryki znajdowali się Holendrzy. Ich wpływ na charakter Stanów Zjednoczonych był bardzo duży. Historia Nowego Jorku to historia holenderskiego osadnictwa. Wiele holenderskiego dziedzictwa można łatwo znaleźć na wschodnim wybrzeżu USA i w... amerykańskim języku. 

talar, dalder i denar
Wyżej srebrny Joachimsthaler (talar) z 1525, niżej srebrny Daalder z 1563, zwany także denarem.

Monety w dawnej Europie

Słowo dolar pochodzi z języka holenderskiego. Holenderscy osadnicy w Ameryce w XVII wieku, zabrali ze sobą swój język i nazwę monety "daalder" która z kolei pochodziła od talara. Talar pochodził z XV wieku Bohemii, a że był bity w miejscowości Jáchymov (dzisiaj na Czechach, koło Karlowych War, dawniej Sankt Joachimsthal) położonej dolinie (thal) dostał nazwę talar lub zwany był także srebrnym Guldengroschen (grosz guldenowy) - obok złotego guldena.

Holenderskie ƒ od florena

Włosi złote monety zwali dukaty lub floreny. Stąd też przez wieki symbolem holenderskiego guldena był mała litera ƒ (f) istniejąca nadal w wśród specjalnych komputerowych znaków kodu ASCII. 

Moneta talar stała się w Holandii „daler” a z czaesem „daalder”. 

Od ok. 1500 r. "daalder" wart był 30 "stuvers" (5-centówek) czyli 1,5 guldena. W XIX wieku ukazała się większa moneta "Rijksdaalder" warta 50 "stuivers" czyli 2,5 guldena. W mowie potocznej daalder i rijksdaalder funkcjonował w Holandii jeszcze na początku XXI wieku.

Gdański gulden
Gdański gulden z 1932 r. oraz tabela kursów walut wobec guldena gdańskiego z 1928 r.

Historycznie Gdańsk był w dużym stopniu holenderskim miastem, więc w tym mieście kupców handlujących w całej Europie podstawową monetą był także gulden.

Także polska złotówka jest spolszczeniem holenderskiego gulden (złoty) który do 1945 był w obiegu w Gdańsku jaku gdański gulden.

guldeny i dukaty
Holenderski gulden z 1849 r. i z 1980 a poniżej Złoty Rijksdaalder (dukat) z XVIII wieku oraz współczesny Rijksdaalder z 1857 w obiegu w Holandii do wprowadzenia EURO w 2002 r.

W 1789 powstały Stany Zjednoczone i trzy lata później nowe państwo wprowadziło własną walutę nazwaną dolar. W XIX wieku w Stanach Zjednoczonych używano jeszcze monety dolarowe. Złota moneta dolara amerykańskiego była w obiegu do 1889 r. Później już tylko banknoty i monety centowe.

dolar amerykański i gulden
Złoty dolar amerykański z 1850 r., w obiegu do 1889 r. i w środku symbol holenderskiego guldena.

1 stycznia 2002 r. w czasie wymiany guldenów na EURO stosowano przelicznik 1 euro  = 2,20 guldena a to w tym czasie był w przybliżeniu także kurs dolara amerykańskiego do guldena. Nic więc dziwnego, że amerykanie nazywali EURO "eurodolarami".

dolar

W amerykańskim słownictwie utrwaliło się więcej typowo holenderskich słów

Słowo dollar pochodzi od holenderskiego słowa daalder dawnej monety w XVI-wiecznych Niderlandach. Z kolei nazwa daalder pochodzi od  czeskiego talara z Bohemii, swoją drogą najpopularniejszą monetą unii hanzeatyckiej. W ówczesnej Polsce daalder wart był trzy złote. Jeszcze w 2001 r., do czasu  wprowadzenia Euro mianem daalder zwano w Holandii potocznie 1,50 guldena. Do niedawna istniała także moneta 2½-guldenowej zwana rijksdaalder  (daalder imperialny).

 

2,50 guldena
Rijksdaalder - czyli 2,5 guldena z okresu gdy Niderlandy podzieliły się na Holandię i Belgię (1840 r.). Pierwsze monety 2,50 guldenowe funkcjonowały w czasach Świętego Cesarstwa Rzymskiego (962 – 1806) zwanego także Pierwszą Rzeszą.

Rijksdaalder był monetą używaną w Holandii od 1840 r. do czasu wprowadzenia euro w 2002 r. W roku 1988 w związku z inflacją wprowadzono nową monetę 5 guldenów. Popularnie rijksdaalder zwano: knaak, riks lub achterwiel (tylne koło, ze względu na jego dużą wielkość średnicy 29 mm gdy moneta 2 euro ma średnicę niecałych 26 mm).

2,50 guldena
Rijksdaalder używany do 2001 roku. Obok 5 złotych z "rybakiem" z czasów wczesnego PRL-u.

Holenderskie słowa w Ameryce

Popularne w USA przezwisko Yankee na określenie białych mieszkańców północnych stanów USA pochodzi od licznie te tereny zamieszkujących niegdyś Holendrów, wśród których popularnym imieniem było Jan-Kees angielszczone na Yankee.

Brandy pochodzi od holenderskiego brandewijn (czyli palone wino).

Sałatka Coleslaw = koolsla (sałatka z kapusty).

Pancakes = pannekoeken (naleśniki).

Cookie = koekjes (ciasteczka).

To skate - schaatsen (łyżwiarstwo).