Jan van Eyck - wynalazca farby olejnej

Oczy renesansowego świata skierowane były na Włochy. Gdy Da Vinci, Rafael, Tycjan, Caravaggio koncentrowali się na scenach biblijnych z długą listą ostatnich wieczerzy, ukrzyżowań i matek boskich to malarze flamandzcy poszerzali tą listę o realistyczne obrazy własnego kraju, sceny rodzajowe, chłopskie i szlacheckie życie oraz pejzaże.

Na początku XV w. malarze niderlandzcy pracowali w odmiennym stylu od malarstwa włoskiego. Artyści osiągnęli realizm, dodając niezliczone szczegóły do swoich obrazów. Każdy włos był subtelnie nakreślony, a każdy szczegół draperii lub wzoru podłogi został zapisany zgodnie z rzeczywistością. Wynalazek malarstwa olejnego ułatwił malowanie detali.

Obraz Jana van Eyck
Fragment słynnego obrazu Van Eycka "Portret małżonków Arnolfinich" gdzie w lustrze ich sypialni ujrzeć można dwie osoby, w tym zapewne samego malarza oraz napis nad lustrem "Van Eyck był tu 1434"

Starożytne farby temperowe

Od czasów egipskich do ok. XIV wieku malarze używali farb temperowych (tempera - mieszać) które produkowało się rozcierając pigment z żółtkiem i wodą (na podobieństwo majonezu) powstałą emulsja po wyschnięciu była wodoodporna.

Prymitywiści niderlandzcy byli pierwszymi, którzy użyli farby olejnej. Botticelli (1445-1510) był ostatnim wielkim malarzem, który malował w całości temperą i nigdy nie używał farby olejnej. Rafael (1483-1520) w tym okresie przejściowym stosował farbę temperową i olejną.

Tempera daje dość matowy rezultat i nieco glansu dodaje pokrycie obrazu lakierem (pokostem).

pigmenty do farby

Farby olejne

Na początku XV w. malarze flamandzcy wynaleźli metodę produkcji bardzo dobrych farb olejnych co ułatwiło malowanie detali. W dużych pracowniach znani malarze mieli czeladników do mielenia oleju lnianego i pigmentów. Inni mniej zamożni sami ucierali swoje farby i eksperymentowali z ich wyrobem. 

pracownia Jana van Eyck
Pracownia malarska Jana van Eyck z czeladnikami produkującymi farby (z prawej).

Jan van Eijck - wielki malarz końca średniowiecza 

Uważa się, że Jan van Eijck (1390-1441) z Brugii jest ojcem farby olejnej. Może nie na tyle wynalazcą, bo już wcześniej flamandzcy malarze eksperymentowali z nowymi rodzajami farb - ale on dokonał ważnego przełomu w produkcji naprawdę dobrych i trwałych farb.

składniki farby olejnej
Popularne nazwy pigmentów i siemię lniane do produkcji oleju lnianego.

Jan van Eijck zaliczany jest obok Rogiera van der Weydena do głównych przedstawicieli prymitywistów niderlandzkich. Do najsłynniejszych jego dzieł należy tryptyk Baranek Boży (1432), którą można zobaczyć w katedrze Św. Bawona w Gandawie. Za życia był najsłynniejszym malarzem w Europie pracującym od Hagi przez Brugię do Lille. Stał się wzorem dla wielu późniejszych malarzy, także we Włoszech. W malarstwie Jan van Eyck wprowadził bezprecedensowy naturalizm, który miał swoje korzenie we wcześniejszych osiągnięciach w sztuce miniaturowej. Do dzisiaj zachowało się niewiele jego obrazów, za to wiszących w najlepszych muzeach świata.

fragment autoportretu Jana van Eijck
Fragment autoportretu Jana van Eyck - człowiek w czerwonym turbanie - 1433 r. - obraz olejny.

Farba olejna schnie długo, może schnąć do roku w grubszych warstwach. W niektórych kolorach farby olejnej występuje stosunkowo dużo proszku pigmentu i niewielkie ilości oleju, na przykład dlatego, że dany pigment nie ma tak silnej zdolności barwienia. Kolory jak żółta i czerwona ochra, sienna i omber, schną szybko - z wyjątkiem palonego ombera. Kolory takie jak czerwona alizaryna i karmin wysychają bardzo wolno. Niektóre pigmenty, takie jak błękit kobaltowy, przyspieszają proces suszenia, ponieważ działają jako katalizator.

studio malarza XVII wiek
Studio malarza, ok. 1650, Joos van Craesbeeck

I jeszcze ciekawostka: najlepsze pędzle wykonywane są z delikatnych włosów ogona łasicy syberyjskiej.