Wiatraki holenderskie II

Kategoria: Ciekawostki

Wiatrak jest motorem napędzanym siłą wiatru. Ten wciąż nowoczesny motor ma już co najmniej 1000 lat. Jakże dzisiaj modny jako nowe ekologiczne źródło energii. Przeciętny holenderski wiatrak ma już 300 lat lub więcej. Dzięki stałej i starannej konserwacji te drewniana budowle wyglądają nadal jak nowe. Ogień jest największym wrogiem wiatraka; pożar niszczy wiatrak kompletnie w kilka godzin.

Turbina wiatrowa w Suwałkach

Zobacz wiatraki holenderskie cz. 1

 

Moc typowego holenderskiego (drewnianego) wiatraka wynosi około 25-30 kW, wyjątkowo duże nawet do 40 kW. Kłopotliwym przy budowie wiatraków był fakt, że wiatr wieje z różnych kierunków, więc wiatrak musiał być tak skonstruowanym aby mógł się łatwo obracać do kierunku wiatru.

Wiatrak “Koźlak”

Poziomy ruch obrotowy przekładnie zębate zamieniały na pionowy ruch obrotowy potrzebny do napędzania na przykład kół młyńskich lub poprzez wał kardana do zamiany na ruch posuwisty do napędzania np. pił lub młotów. Potrzeba obracania całej konstrukcji według kierunku wiatru komplikowała całą konstrukcję.
Dlatego też generalnie wiatraki dzielą się na trzy grupy, w zależności gdzie znajduje się ich punkt obrotowy.

 

Holenderskie wiatraki dzielą się na trzy grupy:

 

1. Środkowo-obrotowy (middenkruiers):

  • Wiatrak “Bębnowy”różne typy wiatraków koźlaków tzw. standerdmolen  – najstarszych wiatraków w Holandii. Budynek wiatraka stoi jakby na podstawce, na której środkowym, drewnianym rdzeniu o średnicy 60-80 cm osadzony jest cały budynek wiatraka z możliwością obracania się na tym rdzeniu (standerd lub standaard). Koźlaki służyły niemal wyłącznie jako młyny zbożowe. W Holandii stoi jeszcze 47 koźlaków.
  • Wiatrak bębnowy (wipmolen)  jest zaawansowaną wersją koźlaka i był pierwszym wiatrakiem polderowym. Wiatrak zbudowany jest na pionowym bębnie (który zastąpił rdzeń z koźlaka) przez który obrotowa oś wiatraka (koningsspil) sięga do gruntu. Drewniane przekładnie zębate poruszały koło wodne, przepompowujące wodę.
  • Pajączek (spinnenkopmolen)  jest także wersją koźlaka; mały i prosty w budowie, używany do przepompowania wody na małych obszarach polderów. Istnieje jeszcze 25 "pajączków" w Holandii.

 

2. Dolno-obrotowe (onderkruiers):

 

    • Paltrok  (paltrokmolen) - ten tym wiatraka jest już w Holandii rzadkością, istnieje zaledwie pięć, z czego najpopularniejszy stoi w skansenie wiatraków Zaanse Schans. Wiatrak “Pajączek”Ten typ wiatraka obracał się w całości z całą jego maszynerią zgodnie z kierunkiem wiatru. Paltrok był wiatrakiem do ciężkich robót; służył m.in. do rżnięcia pni drzew dostarczanych wodą. Ruch obrotowy skrzydeł zamieniał wał korbowy   na ruch posuwisty do poruszania pił. Trzysta lat temu pracowało w Holandii setki takich przemysłowych ciężkich wiatraków. Cały obszar na północ od Amsterdamu (okolice Zaandam)  były wówczas największym obszarem przemysłowym Europy. Ostatnie resztki tej przebrzmiałej ery industrializacji znaleźć można jeszcze w skansenie Zaanse Schans. Nazwa Paltrok pochodzi od nazwy ubioru z niemieckiego regionu Pfalz (pfalz-rok) który to ubiór był widocznie popularny wśród młynarzy.

Wiatrak “Paltrok”
Wiatrak “Ciasker”
.

  • Ciasker (tjasker)  jest fryzyjskim małym i prostym wiatraczkiem do przepompowywania wody z rowów melioracyjnych.



Wiatrak w praktyce jako pilarka do cięcia drewna:

.
3. Górno-obrotowe (bovenkruiers):

Bovenkruier czyli wiatrak głowicowy jest może najbardziej typowym wiatrakiem holenderskim – jego górna czapa (głowica) ze skrzydłami obraca się do wiatru wraz całym wewnętrznym mechanizmem i przekładniami zębatymi. Wśród tego typu wiatraków wyróżniamy:

  • Wiatraki wieżowe po holendersku zwane torenmolens o okrągłej formie wierzy (takie, średniowieczne wiatraki znaleźć można jeszcze w Hiszpanii);
  • Sześcio- lub ośmiokątne drewniane wiatraki zwane grondzeilers ("żagle do ziemi" – czyli skrzydła dotykające niemal ziemi) ;
  • Sześcio- lub ośmiokątne drewniane wiatraki zwane beltmolens (stoją na górce, kopcu)
  • Okrągłe lub wielokątne drewniane lub kamienne wiatraki zwane stellingmolens (balustradowe) Wiatraki balustradowe opisałem szczegółowo w odrębnym artykule.wiatrak holenderski

Zobacz: przekrój wiatraka głowicowego.

Bovenkruier czyli  wiatrak głowicowy jest może najbardziej typowym wiatrakiem holenderskim i niegdyś znanym był także w Polsce o czym świadczą ich resztki na  Żuławach i okolicznych regionach - jak to też widać w tle "Bitwy pod Grunwaldem" Matejki.

Wiatraki według swojej budowy zewnętrznej a szczególnie wewnętrznej miały różne zastosowania z których najpowszechniejsze to:

  • Młyny zbożowe (korenmolen) do mielenia zboża na mąkę. Milono przede wszystkim żyto, pszenicę i jęczmień (gerst) ale także: grykę (boekweit), proso (gierst), owies (haver) groch, kukurydzę, ryż, soję, pszenicę orkisz (spelt).
  • Młyny olejowe (oliemolen) do mielenia, prasowania ziarna oleistego (siemię lniane, gorczyca, rzepak)
  • Młyn wodny lub polderowy (poldermolen) służący do przepompowywania wody na wyższy poziom.
  • Młyn tartaczny (houtzaagmolen) do piłowania drewna.
  • Wiatraki ze specjalnym przeznaczeniem jak: młockarnie, kowadła (bijące np. miedzianą blachę), młyny kredowe, do mielenia gorczycy na musztardę, słodu jęczmiennego, pulpy drzewnej do produkcji papieru, tabaki, pigmentów do farb i wiele innych zastosowań gdzie powietrzny motor napędzał różne urządzenia.
Etykietowanie: koźlak paltrok Wiatrak
3 komentarzy

Użytkownicy muszą być zarejestrowani i zalogowani, aby móc komentować.

swietne. na takiego kozlaka musze sie kiedys z aparatem zasadzic ;)

a w kontekscie zdjec, to podkleje dwoch dobrych zawodnikow od wiatrakow:
http://www.jeroenvandaal.nl/
http://photo.net/photodb/member-photos?u...

de facto, Jaapa Harta mozna kupic od niedawna na kartkach pocztowych. m.in. jego niewiarygodne zdjecie ze Schermerhoorn: http://photo.net/photodb/photo?photo_id=...

Wiatrak

No tak... na to ostatnie zdjęcie (Jaapa Harta) to sie rzeczywiście trzeba dobrze zasadzić. To trudniejsze niz ustrzelić koźlaka na polowaniu :-)

Fotki piekne...szczegolnie podobaja mi sie te z odbiciem w wodzie :) Jak to jest , ze taka prozaiczna maszyna moze byc tak romantyczna? ;)